Hüquq Mühəndisi nədir və niyə hüququn gələcəyi hesab olunur?

Hüquq uzun müddət klassik yanaşmalar üzərində qurulmuş bir sahə kimi qəbul edilib: qanunları bilmək, onları şərh etmək və tətbiq etmək. Lakin texnologiyanın sürətli inkişafı bu yanaşmanı dəyişməkdədir. Bu dəyişimin mərkəzində isə yeni bir anlayış dayanır – Hüquq Mühəndisi.

Hüquq Mühəndisi hüququ yalnız normativ qaydalar toplusu kimi deyil, işləyən bir sistem kimi görür. Onun əsas yanaşması belədir: hüquqi proseslər necə daha sadə, daha sürətli və daha az riskli şəkildə qurula bilər? Bu baxımdan Hüquq Mühəndisi klassik hüquqşünasdan fərqli olaraq təkcə “nə doğrudur?” sualını deyil, “bu prosesi necə qurmalıyıq?” sualını da verir.

Ənənəvi hüquqşünas konkret işi həll etməyə fokuslanır: müqavilə yazır, hüquqi rəy verir, mübahisəni analiz edir. Hüquq Mühəndisi isə həmin işlərin arxasında Məsələn, daşıma ilə bağlı müqavilə bağlanmalıdırsa, Hüquq Mühəndisi yalnız müqavilə mətnini hazırlamaqla kifayətlənmir. O, bu əməliyyat üzrə bütün hüquqi prosesi əvvəlcədən dizayn edir. Sifarişin hansı formada və hansı mərhələdə verilməli olduğunu, müqaviləyə hansı əlavələrin daxil ediləcəyini, yol qaimələrinin və etibarnamələrin nə vaxt və kim tərəfindən tərtib olunacağını sistemli şəkildə müəyyən edir. Eyni zamanda, prosesin hansı nöqtəsində hüquqi risk yarana biləcəyini nəzərə alaraq, bu riskləri minimuma endirən mexanizmlər qurur. Beləliklə, daşıma əməliyyatı təkcə hüquqi baxımdan düzgün deyil, həm də ardıcıl, şəffaf və praktik bir sistem çərçivəsində həyata keçirilir.

Bu rolun aktuallaşmasının əsas səbəbi hüquqi xidmətlərə olan tələbin dəyişməsidir. Şirkətlər artıq yalnız hüquqi rəy almaq istəmirlər. Onlar hüquqi risklərin idarə edildiyi, vaxt və xərc baxımından səmərəli işləyən sistemlər axtarırlar. Süni intellektin, müqavilə avtomatlaşdırmasının və LegalTech həllərinin hüquqa daxil olması da bu ehtiyacı daha da gücləndirir. Ancaq bu texnologiyalar hüquqi məntiq olmadan effektiv işləyə bilməz. Hüquq Mühəndisi məhz bu boşluğu doldurur.

Beynəlxalq praktikada Hüquq Mühəndisi yanaşması artıq standartlaşmağa başlayıb. Xüsusilə Avropa və ABŞ-da hüquq komandaları hüquqi prosesi dizayn edən, texnologiya ilə uyğunlaşdıran və hüquqla IT arasında əlaqə quran mütəxəssislərə üstünlük verirlər. Bu tendensiya göstərir ki, hüquq peşəsi tədricən yalnız bilik üzərində deyil, sistem qurmaq bacarığı üzərində formalaşır.

Azərbaycanda “Hüquq Mühəndisi” anlayışı hələ yeni olsa da, reallıq dəyişir. Bank sektoru, maliyyə institutları, iri şirkətlər və beynəlxalq layihələr hüquqi işlərin daha çevik və ölçülə bilən şəkildə idarə olunmasını tələb edir. Bu mühitdə proses düşüncəsinə malik, hüququ texnoloji baxımdan qura bilən mütəxəssislər ciddi üstünlük qazanacaqlar.

Hüquq Mühəndisi olmaq proqramçı olmaq demək deyil. Əsas məsələ hüquqi bilikləri texniki düşüncə ilə birləşdirmək, hüququ praktik mexanizm kimi görə bilməkdir. Hüquq artıq təkcə qanunları bilmək deyil, onları işlək sistemə çevirmək bacarığıdır.

Nəticə olaraq demək olar ki, Hüquq Mühəndisi anlayışı sadəcə termin dəyişikliyi deyil. Bu, hüquq peşəsinin gələcəyinə baxışdır. Klassik hüquqşünaslıqla kifayətlənmək istəməyən, daha strateji və texnologiyaya açıq düşünən hüquqşünaslar üçün bu yanaşma real və perspektivli istiqamətdir.